Muqdisho, Soomaaliya – Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud (XSM) ayaa kiciyay dood kulul iyo muran sharciyeed kadib markii uu si cad u sheegay in Soomaalida haysta baasaboorrada shisheeye aan loo aqoonsan doonin inay weli yihiin muwaadiniin Soomaaliyeed. Madaxweynaha oo ka hadlayay munaasabad dadweyne ayuu yiri, “Haddii aad wato baasaboor shisheeye, adigu Soomaali ma tihid,” isagoo si dadban u baabi’iyay shuruucdii jinsiyadda iyo dhalashada ee dalka.
Xasan Sheekh wuxuu sidoo kale ku dhawaaqay in dhammaan Soomaalida laba jinsiyad leh lagu tiri doono ajnaabi marka ay dalka soo galaan, islamarkaana looga baahan doono inay codsadaan fiiso dal-ku-gal ah oo lagu bixinayo nidaamka cusub ee e-visa, taas oo durba dhalisay dood iyo cabasho ballaaran.
Go’aankan lama filaanka ah ayaa saamayn ku yeelan kara ku dhawaad laba milyan oo Soomaali ah oo ku kala nool dalal badan sida Maraykanka, Ingiriiska, Kanada, iyo Talyaaniga. Muddo dheer, qurba-joogta Soomaalida ayaa ahaa laf-dhabarta dhaqaalaha dalka, iyagoo sanad walba u soo dira balaayiin doollar oo xawaalado ah kana qayb qaata dib u dhiska iyo horumarinta adeegyada bulshada.
Dhaliilo Sharci iyo Dood Qaran
Hadalka madaxweynaha ayaa sababay canaan culus oo uga imaanaya sharci-yaqaanno, bulshada rayidka, iyo jaaliyadda dibadda. Khubaradu waxay ku doodaan in go’aankan uu jabinayo Dastuurka Ku Meel Gaarka ah, kaas oo xaq u siinaya muwaadin kasta inuu dalkiisa si xor ah ugu soo laabto. Qareeno ku takhasusay dastuurka ayaa ka digaya in ficilkan uu jebinayo qawaaniinta jinsiyadda isla markaana uu wiiqayo xuquuqda aasaasiga ah ee muwaadiniinta.
“Ma aha sharci in hal khudbad lagu tirtiri karo jinsiyadda qof,” ayuu yiri qareen ku sugan Muqdisho. “Go’aankan haddii la dhaqan geliyo wuxuu ka hor imanayaa xuquuqda dhalashada ee jiilal badan oo Soomaali ah.”
Ururrada xuquuqda aadanaha ayaa sidoo kale ka walaacsan in tallaabadani ay ku xad-gudubto mabaadi’da caalamiga ah ee qofka u dammaanad qaadaya inuu dalkii uu ku dhashay ku soo laaban karo iyada oo aan laga hor istaagin.
Saameyn Siyaasadeed iyo Dhaqaale
Qurbajoogta Soomaaliyeed—oo loo arko xadhigga naf-badbaadinta dalka—ayaa door muuqda ku leh dib u dhiska iyo koboca dhaqaalaha. Waxay maal-gashaan ganacsiyo, dhisaan iskuullo iyo isbitaallo, isla markaana bixiyaan taageero dhaqaale oo joogto ah. Khubaro ayaa ka digaya in siyaasaddan cusubi keeni karto hoos u dhac xawaaladaha, joojinta maal-gashiyada, iyo dhaawac ku yimaadda sumcadda caalamiga ah ee Soomaaliya.
Dhanka siyaasadda, hadalka madaxweynaha wuxuu khatar ku yahay isku duubnida qaran, xilli uu dalka wajahayo caqabado amni, dib u eegis dastuuri ah, iyo dadaallo lagu xoojinayo hay’adaha dimuqraadiyadda. Xildhibaanno iyo mucaarad horayba u hadlay ayaa ku baaqay dood baarlamaan iyo tallaabo sharci ah oo lagu joojinayo dhaqangelinta go’aankan.
Mustaqbal Aan Caddayn
Inkasta oo hadalku keenay caro ballaaran, haddana weli lama caddeyn sida dowladda u qorshaynayso inay u hirgeliso nidaamka cusub ee e-visa ama u dhaqan geliso tilmaamaha madaxweynaha. Ma jiro sharci ama wareegto rasmi ah oo ilaa hadda la soo saaray, waxaana wasaaradaha dowladda ka soo baxay keliya hadallo aan caddayn.
Qurbajoogta Soomaaliyeed ayaa hadda ku jira xaalad hubanti la’aan ah, iyagoo sugaya in la caddeeyo in xuquuqdooda ku aaddan inay dalkooda ku soo laabtaan si xor ah ay sii jiri doonto, mise lagu xannibi doono caqabado cusub oo maamul.
